Lex est quod notamus...
Współczesny notariat funkcjonuje w rzeczywistości, w której granice państw coraz rzadziej stanowią granice spraw prawnych. Polacy kupują nieruchomości w Niemczech, niemieccy przedsiębiorcy inwestują w Polsce, a sprawy spadkowe, rodzinne i majątkowe nierzadko dotyczą obywateli kilku krajów. W takich okolicznościach międzynarodowa współpraca notariuszy staje się nie tylko okazją do wymiany doświadczeń, ale również ważnym elementem budowania bezpieczeństwa prawnego obywateli.
Doskonale pokazuje to historia polsko-niemieckich seminariów notarialnych, które od ponad dwóch dekad tworzą przestrzeń do dyskusji o prawie, nowych technologiach i wyzwaniach stojących przed przedstawicielami obu zawodowych środowisk.
W dniach 3–5 września 2026 roku w Szklarskiej Porębie odbyło się jubileuszowe, 10. seminarium polsko-niemieckie, będące kolejnym ważnym rozdziałem tej współpracy. Spotkanie połączyło refleksję nad dotychczasowymi osiągnięciami z rozmowami o przyszłości notariatu w Polsce, Niemczech i całej Europie.
Historia polsko-niemieckich seminariów notarialnych sięga 2005 roku. Od tego czasu spotkania organizowane są co dwa lata, naprzemiennie w Polsce i Niemczech. Ich formuła opiera się na przekonaniu, że nawet w państwach należących do podobnej tradycji prawnej rozwiązania dotyczące czynności notarialnych mogą istotnie się różnić, a poznawanie tych różnic pozwala lepiej rozumieć i doskonalić własną praktykę zawodową.
Jubileuszową edycję współorganizowały Krajowa Rada Notarialna oraz niemiecka Federalna Izba Notarialna (Bundesnotarkammer), we współpracy z Izbą Notarialną w Poznaniu i Saksońską Izbą Notarialną.
Na przestrzeni dwóch dekad uczestnicy seminariów podejmowali zagadnienia o szczególnym znaczeniu dla praktyki notarialnej. Rozmawiano między innymi o pełnomocnictwach, małżeńskich ustrojach majątkowych, obrocie nieruchomościami, dziedziczeniu, prawie Unii Europejskiej oraz czynnościach prawnych o charakterze transgranicznym. W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęcano również cyfryzacji notariatu i wykorzystaniu nowoczesnych technologii w wymiarze sprawiedliwości.
Tak szeroki zakres tematyczny pokazuje, jak wiele wspólnych wyzwań stoi przed notariuszami po obu stronach Odry. Chociaż poszczególne przepisy mogą się różnić, podstawowy cel działalności notarialnej pozostaje podobny: zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego, ochrony interesów stron oraz pewności dokonywanych czynności.
Tegoroczne seminarium miało szczególny charakter. Dziesiąta edycja stanowiła okazję do podsumowania dotychczasowej współpracy, ale przede wszystkim pozwoliła skoncentrować się na problemach, które już dziś wpływają na codzienną praktykę notarialną.
Program merytoryczny obejmował dwa referaty prawnoporównawcze, poświęcone zagadnieniom istotnym zarówno z punktu widzenia obywateli, jak i profesjonalistów zajmujących się stosowaniem prawa.
Pierwszy dotyczył oceny zdolności do czynności prawnych, ze szczególnym uwzględnieniem sporządzania testamentów w Polsce i Niemczech. Drugi koncentrował się na odrębnej własności lokali w systemach prawnych obu państw.
Wybór tych tematów nie był przypadkowy. Zarówno dziedziczenie, jak i obrót nieruchomościami należą do obszarów, w których rola notariusza ma fundamentalne znaczenie. Są to również dziedziny szczególnie podatne na komplikacje wynikające z różnic pomiędzy krajowymi porządkami prawnymi.
Jednym z najważniejszych tematów seminarium była ocena zdolności do czynności prawnych w kontekście sporządzania testamentów. Jest to zagadnienie wymagające od notariusza nie tylko doskonałej znajomości przepisów, ale również szczególnej staranności i umiejętności właściwej oceny konkretnej sytuacji.
Testament stanowi wyraz ostatniej woli człowieka. Aby mógł skutecznie wywołać zamierzone skutki prawne, musi zostać sporządzony zgodnie z obowiązującymi przepisami, a osoba dokonująca rozrządzenia swoim majątkiem powinna posiadać wymaganą prawem zdolność do testowania oraz działać świadomie i swobodnie.
W praktyce mogą pojawiać się trudne pytania. Jak ocenić sytuację osoby starszej, u której występują problemy z pamięcią? Czy choroba automatycznie oznacza brak możliwości sporządzenia ważnego testamentu? Jak postępować, gdy istnieją wątpliwości dotyczące świadomości lub swobody podejmowania decyzji?
Nie ma jednej odpowiedzi właściwej dla wszystkich przypadków. Sam wiek czy fakt występowania określonej choroby nie przesądza automatycznie o nieważności testamentu. Konieczna jest ocena okoliczności konkretnej czynności, z uwzględnieniem obowiązujących przepisów.
Porównanie praktyki polskich i niemieckich notariuszy pozwala spojrzeć na te zagadnienia z różnych perspektyw. Szczególne znaczenie ma tutaj ochrona rzeczywistej woli testatora, przy jednoczesnym ograniczaniu ryzyka późniejszych sporów spadkowych.
Drugim ważnym tematem seminarium była odrębna własność lokali w Polsce i Niemczech. To zagadnienie szczególnie istotne w kontekście rosnącej mobilności obywateli oraz inwestycji w nieruchomości po obu stronach granicy.
Zakup mieszkania wydaje się czynnością stosunkowo prostą. W rzeczywistości wiąże się jednak z szeregiem zagadnień prawnych dotyczących statusu nieruchomości, praw właściciela, udziałów w nieruchomości wspólnej oraz zasad zarządzania budynkiem.
Polskie i niemieckie regulacje dotyczące własności lokali mają wiele wspólnych założeń, jednak różnią się w szczegółach. Dotyczy to między innymi konstrukcji prawnych związanych z własnością lokalu, dokumentacji oraz funkcjonowania wspólnot właścicielskich.
Różnice te nabierają szczególnego znaczenia w przypadku transakcji transgranicznych. Osoba przyzwyczajona do zasad obowiązujących w Polsce nie powinna automatycznie zakładać, że zakup mieszkania w Niemczech będzie przebiegał według identycznych reguł.
Właśnie dlatego wymiana doświadczeń między notariuszami obu krajów ma tak duże znaczenie. Pozwala lepiej rozumieć odmienne rozwiązania prawne i identyfikować kwestie wymagające szczególnej uwagi przy czynnościach dotyczących zagranicznych nieruchomości.
Jednym z najbardziej interesujących obszarów tegorocznej dyskusji była cyfryzacja czynności notarialnych. Rozwój technologii informatycznych zmienia sposób funkcjonowania administracji publicznej, sądownictwa i wielu zawodów prawniczych. Notariat również uczestniczy w tych przemianach, choć ze względu na szczególną odpowiedzialność za bezpieczeństwo obrotu prawnego proces ten wymaga odpowiednio przemyślanych rozwiązań.
Podczas seminarium przedstawiciele niemieckiego notariatu zaprezentowali między innymi procedurę sporządzania aktu notarialnego w postaci elektronicznej, przy zachowaniu obowiązku osobistego stawiennictwa stron.
Rozwiązanie to pokazuje, że cyfryzacja nie musi oznaczać rezygnacji z tradycyjnych gwarancji bezpieczeństwa. Elektroniczna forma dokumentu może współistnieć z bezpośrednim kontaktem notariusza z uczestnikami czynności, umożliwiając identyfikację stron, wyjaśnienie skutków prawnych podejmowanych decyzji i upewnienie się, że ich oświadczenia są składane świadomie.
Niemieccy prelegenci przedstawili również rozwiązania usprawniające komunikację między notariuszami a innymi organami wymiaru sprawiedliwości.
Polscy uczestnicy zaprezentowali natomiast rozwijane w kraju projekty cyfrowe i kierunki modernizacji działalności notarialnej.
Najważniejszym wyzwaniem nie jest samo zastąpienie papieru dokumentem elektronicznym, lecz stworzenie systemu, który będzie jednocześnie nowoczesny, wygodny i bezpieczny. Cyfrowa transformacja musi bowiem uwzględniać ochronę danych osobowych, wiarygodność dokumentów, prawidłową identyfikację uczestników czynności oraz możliwość ich długoterminowego przechowywania.
Szczególne zainteresowanie wzbudziły także przedstawione przez polskich notariuszy informacje o zaawansowanych pracach nad wprowadzeniem do polskiego systemu prawnego instytucji pełnomocnictwa opiekuńczego.
Idea tego rozwiązania wiąże się z potrzebą zapewnienia człowiekowi większego wpływu na własną przyszłość, zwłaszcza w sytuacji, gdy wskutek choroby, wypadku lub pogorszenia stanu zdrowia utraci on możliwość samodzielnego prowadzenia swoich spraw.
W założeniu pełnomocnictwo opiekuńcze miałoby umożliwiać wcześniejsze wskazanie zaufanej osoby, która w określonych prawem okolicznościach mogłaby reprezentować interesy mocodawcy.
Znaczenie takiego rozwiązania łatwo dostrzec na przykładzie codziennych sytuacji. Osoba, która obecnie jest w pełni samodzielna, może chcieć wcześniej zdecydować, kto w przyszłości zajmie się jej sprawami majątkowymi lub organizacyjnymi, jeśli sama nie będzie już w stanie podejmować odpowiednich działań.
W Niemczech funkcjonują już rozwiązania prawne pozwalające na wcześniejsze ustanawianie umocowania na wypadek przyszłej niezdolności do samodzielnego działania. Niemieckie doświadczenia mogą więc stanowić cenny punkt odniesienia dla polskiej dyskusji legislacyjnej.
Warto podkreślić, że podczas wrześniowego seminarium omawiano prace nad nową instytucją, a nie gotowe, obowiązujące już rozwiązanie. Ostateczny zakres pełnomocnictwa opiekuńczego, zasady jego ustanawiania i stosowania zależą od przyjętych przepisów.
Kolejnym zagadnieniem poruszonym przez polskich uczestników seminarium było rozszerzenie kompetencji notariuszy w postępowaniu dotyczącym wpisów do ksiąg wieczystych.
Księgi wieczyste pełnią niezwykle ważną funkcję w obrocie nieruchomościami. Pozwalają ustalić stan prawny nieruchomości, sprawdzić ujawnionego właściciela oraz zweryfikować wpisane prawa i obciążenia. Ich sprawne funkcjonowanie ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo transakcji i pewność sytuacji prawnej nabywców.
Dyskusja o poszerzaniu roli notariuszy w tym obszarze wpisuje się w szersze poszukiwanie sposobów usprawnienia procedur prawnych i odciążenia sądów od części czynności.
Notariusze już dziś uczestniczą w procedurach wieczystoksięgowych, między innymi poprzez składanie odpowiednich wniosków związanych z dokonywanymi czynnościami notarialnymi. Dalszy rozwój ich kompetencji wymaga jednak odpowiednich podstaw ustawowych, jasnego określenia odpowiedzialności oraz zachowania gwarancji bezpieczeństwa prawnego.
Doświadczenia niemieckie, gdzie notariusze odgrywają istotną rolę w procesie przygotowywania i obsługi czynności dotyczących nieruchomości, mogą być przydatne przy analizowaniu możliwych kierunków zmian w Polsce.
Choć seminaria notarialne są przede wszystkim wydarzeniami o charakterze zawodowym i eksperckim, ich znaczenie wykracza poza samo środowisko prawnicze.
Coraz więcej sytuacji życiowych wymaga uwzględnienia przepisów obowiązujących w różnych państwach. Dotyczy to nie tylko dużych przedsiębiorstw i międzynarodowych inwestorów, lecz także osób prywatnych.
Przykładem może być rodzina, której członkowie mieszkają w Polsce i Niemczech, a majątek spadkowy obejmuje nieruchomości po obu stronach granicy. Podobne wyzwania pojawiają się przy zawieraniu małżeństw międzynarodowych, ustanawianiu pełnomocnictw, prowadzeniu działalności gospodarczej czy nabywaniu zagranicznych nieruchomości.
W takich przypadkach znaczenie mają nie tylko przepisy prawa krajowego, ale również regulacje unijne, normy prawa prywatnego międzynarodowego oraz zasady uznawania i wykorzystywania dokumentów urzędowych za granicą.
Regularny dialog między polskimi i niemieckimi notariuszami sprzyja lepszemu rozumieniu tych zagadnień. Pozwala poznawać praktyczne problemy występujące w drugim państwie, analizować odmienne procedury i wymieniać doświadczenia dotyczące dokumentów wykorzystywanych w obrocie transgranicznym.
Ostatecznie najważniejszym beneficjentem takiej współpracy powinien być obywatel, który oczekuje profesjonalnej pomocy prawnej, przewidywalnych procedur i bezpieczeństwa dokonywanych czynności.
Jubileuszowe seminarium w Szklarskiej Porębie nie ograniczało się wyłącznie do referatów i dyskusji panelowych. Ważnym elementem wydarzenia był również program integracyjny, stanowiący kontynuację wieloletniej tradycji polsko-niemieckich spotkań.
Uczestnicy odwiedzili kompleks pałacowy w Łomnicy, poznając część historycznego i kulturowego dziedzictwa regionu. Zorganizowano także wycieczki górskie o różnym stopniu trudności, pozwalające wspólnie odkrywać uroki Karkonoszy.
Tego rodzaju wydarzenia mają większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Współpraca zawodowa opiera się bowiem nie tylko na oficjalnych porozumieniach i wymianie dokumentów, ale również na wzajemnym zaufaniu oraz osobistych kontaktach.
Nieformalne rozmowy często stwarzają okazję do poruszania problemów, które trudno szczegółowo omówić podczas oficjalnych wystąpień. Pozwalają także budować trwałe relacje między przedstawicielami różnych systemów prawnych, ułatwiając dalszą wymianę wiedzy i doświadczeń.
Dziesiąta edycja seminarium potwierdziła, że pomimo różnic organizacyjnych i prawnych polski oraz niemiecki notariat mierzą się z wieloma podobnymi wyzwaniami.
Jednym z nich jest konieczność dostosowywania procedur do postępującej cyfryzacji. Kolejnym – rosnąca liczba czynności prawnych o charakterze międzynarodowym. Nie mniej ważne pozostają zmiany demograficzne, starzenie się społeczeństw i potrzeba tworzenia skutecznych mechanizmów ochrony osób, które mogą mieć trudności z samodzielnym prowadzeniem swoich spraw.
Równocześnie wzrastają oczekiwania obywateli dotyczące szybkości, dostępności i przejrzystości usług prawnych. Współczesny notariat musi odpowiadać na te potrzeby, nie tracąc przy tym swoich podstawowych cech: bezstronności, profesjonalizmu oraz odpowiedzialności za bezpieczeństwo dokonywanych czynności.
Wymiana doświadczeń między Polską a Niemcami pozwala analizować różne sposoby rozwiązywania tych problemów. Nie chodzi przy tym o bezpośrednie kopiowanie zagranicznych regulacji, lecz o poznawanie sprawdzonych mechanizmów i ocenę możliwości ich dostosowania do krajowego systemu prawnego.
Jubileuszowe seminarium w Szklarskiej Porębie pokazało, że rozpoczęta w 2005 roku współpraca polskiego i niemieckiego notariatu pozostaje żywa, potrzebna i ukierunkowana na przyszłość.
Przez ponad dwadzieścia lat zmieniły się technologie, przepisy oraz oczekiwania społeczne. Znacznie większego znaczenia nabrały transgraniczne sprawy majątkowe i rodzinne, a cyfryzacja zaczęła przekształcać sposób funkcjonowania instytucji prawnych. Nie zmieniła się jednak podstawowa potrzeba zapewnienia obywatelom pewności i bezpieczeństwa prawnego.
Dziesiąte seminarium polsko-niemieckie było zatem czymś więcej niż jubileuszowym spotkaniem przedstawicieli dwóch środowisk zawodowych. Stało się potwierdzeniem, że regularna wymiana wiedzy, doświadczeń i dobrych praktyk może wspierać rozwój nowoczesnego notariatu, zdolnego odpowiadać na wyzwania współczesnej Europy.
Dla obywateli oznacza to perspektywę coraz lepiej przygotowanej obsługi prawnej, także w sprawach wykraczających poza granice jednego państwa. Dla notariuszy – możliwość ciągłego doskonalenia praktyki zawodowej i wspólnego poszukiwania rozwiązań, które łączą tradycyjne wartości notariatu z wymaganiami przyszłości.
Dwie dekady współpracy pokazują, że bezpieczeństwo prawne nie kończy się na granicy państwa, a dialog między notariuszami jest ważnym elementem jego umacniania.
Źródło: krn.org.pl.